ABD Başkanı Donald Trump, Truth Social hesabından yaptığı bir paylaşımda, Kanada’da üretilen tüm uçakların ABD’de geçerliliğini kaybettiğini öne süren son derece tartışmalı bir açıklamada bulundu. Açıklama, başta Bombardier olmak üzere Kanada merkezli uçak üreticilerini ve ABD’de bu uçakları kullanan havayollarını doğrudan hedef alıyor.
Ancak işin teknik, hukuki ve uluslararası havacılık boyutu incelendiğinde, bu iddianın nasıl ve ne ölçüde “gerçek” olabileceği ciddi soru işaretleri barındırıyor.
Trump Truth Social Paylaşımında Ne Dedi?
Trump’ın paylaşımına göre Kanada, Gulfstream G500, G600, G700 ve G800 iş jetlerini “yanlış, yasa dışı ve kasıtlı” şekilde sertifikalandırmadı. Bunun karşılığında Trump şu ifadeleri kullandı:
“Kanada’nın bu tutumu nedeniyle, Bombardier Global Express uçakları ve Kanada’da üretilen tüm uçakları, Gulfstream uçakları tam olarak sertifikalandırılana kadar decertify ediyoruz.”
Trump ayrıca, durumun düzeltilmemesi hâlinde:
- ABD’ye satılan tüm Kanada menşeli uçaklara %50 gümrük vergisi uygulanacağını,
- Kanada’nın fiilen Gulfstream satışlarını engellediğini
iddia etti.
“Decertify” Ne Demek? ABD Başkanı Bunu Yapabilir mi?
Burada kritik kelime “decertify”.
Havacılıkta:
- Sertifikasyon yetkisi siyasi değil, teknik ve bağımsız otoriteler tarafından yürütülür.
- ABD’de bu yetki FAA (Federal Aviation Administration) kurumuna aittir.
- ABD Başkanı’nın tek taraflı sosyal medya paylaşımıyla:
- Tip sertifikası iptali
- Uçuşa elverişlilik geçersizliği
- Mevcut filoların grounded edilmesi (uçuştan çekilerek, yere indirilmesi)
hukuken mümkün değildir.
Trump’ın açıklaması, uçak sertifikasyon süreçlerinin işleyişiyle ciddi şekilde çelişiyor.
Uluslararası havacılıkta:
-
Uçağın tasarlandığı ülke, ana Tip Sertifikasını verir
-
Diğer ülkeler bu sertifikayı “validate” eder (doğrular)
Gulfstream örneği
-
Gulfstream uçakları ABD’de tasarlanıyor
-
Ana otorite FAA
-
Kanada’nın yaptığı şey, FAA sertifikasını doğrulamak (validation)
Transport Canada bu süreci açıkça:
“Yabancı bir onayın doğrulanması”
olarak tanımlıyor.
FAA–Kanada arasında uzun yıllardır yürürlükte olan ikili havacılık anlaşmaları, bu doğrulamanın hangi şartlarda yapılacağını detaylı şekilde düzenliyor.
ABD’de kaç Bombardier uçağı var?
ch-aviation verilerine göre, bugün itibariyle, 2.188 adet Bombardier uçağı ABD tescilini taşıyor.
Bu uçaklar:
-
İş jetleri
-
Bölgesel yolcu uçakları (CRJ ailesi)
-
Özel ve kamu amaçlı hava araçları gibi geniş bir yelpazeye yayılıyor.
Eğer Trump’ın iddiası birebir doğru kabul edilirse:
- CRJ-200
- CRJ-700
- CRJ-900
uçaklarının tamamı ABD hava sahasında uçamaz hâle gelmiş olurdu.
Bu da:
- American Eagle
- Delta Connection
- United Express
gibi bölgesel havayollarında binlerce uçuşun iptali anlamına gelirdi.
Ancak:
- FAA’dan hiçbir NOTAM
- Hiçbir Uçuşa Elverişlilik Direktifi (Airworthiness Directive – AD)
- Hiçbir operasyonel kısıtlama
yayınlanmadı.
Etki Alanı Ne Kadar Büyük Olabilir?
Trump’ın açıklaması fiilen sınırlı kalsa bile, belirsizlik bile tek başına sektörü sarsmaya yetti.
-
American Airlines ve Delta Air Lines, bölgesel operasyonlarında Kanada yapımı uçaklara bağımlı
-
Airbus A220 üretiminin önemli bir bölümü Kanada’da yapılıyor
(Her ne kadar ABD’li operatörler için Mobile/Alabama hattı devreye girmiş olsa da) -
IAM sendikası, bu tür adımların Kuzey Amerika havacılık sanayisinde binlerce işi riske atabileceği uyarısında bulundu
Bombardier’in yalnızca ABD’de yaklaşık 3.000 çalışanı bulunuyor.
Daha Önce de Benzer Açıklamalar Olmuş muydu?
Bu Trump’ın ilk “anında yürürlüğe giren” açıklaması değil.
Yakın geçmişte:
- Kredi kartı faizlerini %10 ile sınırladığını
- Uymayanların “yasa ihlali yapacağını”
iddia etmişti. Ancak:
- ABD’de faiz oranları hâlâ %10’un üzerinde
- Hiçbir düzenleme hayata geçmedi
Bu durum, son açıklamanın da retorik ve müzakere amaçlı olabileceğini düşündürüyor.
ICAO ve Uluslararası Havacılık Hukuku Açısından Durum Ne?
Uluslararası sivil havacılık:
- ICAO Chicago Sözleşmesi
- İkili havacılık anlaşmaları
- FAA – Transport Canada karşılıklı tanıma mekanizmaları
üzerine kuruludur.
Bir ülkenin:
- Tek taraflı
- Geriye dönük
- Teknik denetim olmaksızın
başka bir ülkenin uçaklarını “sertifikasız” ilan etmesi, uluslararası havacılık hukukuna açıkça aykırıdır.
Peki Bu Açıklama Neyi Amaçlıyor Olabilir?
Olası senaryolar:
- Gulfstream lehine siyasi baskı
- Kanada sertifikasyon sürecini hızlandırmaya zorlama
- Seçmen tabanına yönelik “güçlü lider” mesajı
- Ticari pazarlıkta tehdit unsuru
Ancak hiçbiri, anında hukuki sonuç doğurmaz.
Sonuç: Sosyal Medya Paylaşımı mı, Havacılık Kararı mı?
Trump’ın “Kanada’da üretilen tüm uçakları decertify ettik” açıklaması:
- Teknik olarak ❌
- Hukuki olarak ❌
- Operasyonel olarak ❌
Ancak:
- Politik olarak ✔️
- Medya etkisi açısından ✔️
- Pazarlık aracı olarak ✔️
gerçeklik taşıyor.
Bu nedenle bu açıklamayı, FAA tarafından yayımlanmış bir karar gibi değil, politik bir çıkış ve baskı hamlesi olarak okumak gerekiyor.
