Avrupalı imalatçı Airbus, A320 uçaklarında oldukça kritik bir sorun bulduğunu açıklayarak, bir anda havacılık dünyasını karıştırdı. Dar gövdeli uçaklarında, güçlü bir güneş patlaması maruziyeti neticesinde, uçuş kontrol yazılımının bozularak, ciddi bir emniyet zafiyeti oluşabileceğini tespit eden Airbus, dünya genelindeki tüm A320 operatörlerine, uçaklara acil müdahale yapılması çağrısında bulundu.
Bahsedilen sorun, 30 Ekim’de ABD’li JetBlue Havayolları’na ait Airbus A320 uçağının, Cancun-Newark seferinde yaşadığı ani irtifa kaybı olayıyla tespit edildi. Airbus A320 seyir esnasında, kontrol dışı bir şekilde ‘pitch down’ yani burun aşağı dalışa geçti. Bu esnada otomatik pilot devrede kaldı; uçak, yaklaşık yedi saniyede 100 feet irtifa kaybetti. Her ne kadar uçuşun geri kalanı sorunsuz geçmiş olsa da uçakta en 15 kişinin çeşitli şekillerde yaralanması nedeniyle kokpit ekibi, Tampa’ya acil iniş yaptı.
Yapılan incelemelerde, güneş patlamalarından kaynaklanan radyasyon etkisinin, uçaktaki Elevator Aileron Computer yani ELAC B + L104 kombinasyonunda donanım–yazılım etkileşimini bozabildiği tespit edildi.
Yaklaşık 6.000 Uçak Durumdan Etkilendi
28 Kasım akşamı Airbus tarafından yayımlanan “Alert Operators Transmission (AOT)” dokümanında, tüm A320 operatörlerine, ELAC B L104 uçuş kontrol yazılım sürümü kaynaklı zafiyetin, bir sonraki uçuş öncesinde giderilmesi talimatı verildi. Aynı akşam Avrupa Birliği Havacılık Emniyeti Ajansı EASA tarafınan yayımlanan acil kodlu uçuşa elverişlilik direktifi ise, yazılım güncellemesi veya donanım değişikliği işlemleri yapılana kadar, uçakların yere indirilmesini zorunlu hale getirdi. ABD Federal Havacılık İdaresi – FAA’nin de aynı doğrultuda bir karar alması bekleniyor.
Airbus A320 uçaklarında tespit edilen bu sorun, hem eski nesil A320ceo hem de yeni nesil A320neo modellerini etkiliyor. Airbus kaynakları, yaklaşık 6.000 adet A320 ailesi uçağının durumdan etkilendiğini belirtiyor. A320 ailesi, halihazırda dünyada en çok kullanılan ticari uçak ailesi konumunda Dünyanın dört bir yanındaki tüm havayollarının filolarında, yaklaşık 11.300 adet A320 ailesi uçağı, aktif olarak yolcu ve yük taşıyor.
Sorunun Çözümü: Yazılım Güncellemesi veya Donanım Değişimi
Konuyla ilgili yapılan soruşturmada, yaşanan sorunun kaynağının ELAC B donanımı ve L104 yazılımı olduğu ortaya çıktı. Uçağın güneş patlamasına maruz kalması durumunda ortaya çıkabileceği tespit edilen bu zafiyetin, uçağın yatay stabilizatörü olan elevatorü komut dışı bir şekilde hareket ettirebileceği, en kötü senaryoda, bu durumun uçağın yapısal sınırlarını aşacak seviyeye kadar ilerleyebileceği belirtildi.
Airbus, bu sorundan etkilenen uçaklara sahip olan operatörlere iki farklı seçeneği zorunlu kıldı. İlki bu yazılımı bir önceki sürüm olan ELAC L103+ sürümüne geri döndürmek. İkinci seçenek ise durumdan etkilenen uçaklardaki her iki donanımını, eski yazılım olan L103+ yüklü donanımlarla fiziki olarak değiştirmek.
Sorundan etkilenen uçakların yaklaşık 5000’ininde uçuş kontrol yazılımının önceki versiyona geri döndürülmesi, sorunun çözülmesi için yeterli olacak gibi görünüyor. Yazılım güncellemesi işleminin, uçak başına yaklaşık 3 saat süreceği belirtiliyor. Yaklaşık 1.000 adet daha eski uçak için, sorunu gidermek üzere donanım değişimi gerekiyor. Dünya genelinde 1000 adet ELAC bilgisayar yedeği olamayacağı için, bu uçaklardan bazılarının bir süreliğine uçuştan çekilmesi ve yere indirilmesi gerekecek. Dolayısıyla değişim işlemi, yazılım güncellemeye göre çok daha uzun sürecek.
Airbus’ın kısa süre içinde konuyla ilgili ek revizyonlar ve ilave retrofit yöntemleri açıklayacağı düşünülüyor.
Airbus’ın açıklamasında, operatörlere zorunlu kılınan bu işlemlerin uçaklara uygulanacağı süreçte, operasyonel aksamalar yaşanacağı için özür dileriz ifadeleri yer alırken, uçuş emniyetinin her koşulda ilk öncelikleri olmaya devam edileceğine vurgu yapıldı.
Türk Havacılığı A320 Krizinden Nasıl Etkilenecek?
FlightRadar24 verilerine göre, gökyüzünde günün herhangi bir anında yaklaşık 3000 civarında A320 uçağı seyir halinde bulunuyor.
Türkiye’de faaliyet gösteren havayolu şirketlerinin filosunda ise 200’ün üzerinde A320 uçağı var. Airbus’ın yaptığı açıklamadan birkaç saat sonra, şirketler de konuyla ilgili kamuoyunu bilgilendiri açıklamalar yaptı. Türk Hava Yolları filosundaki 8 uçağın; AJet ise filosundaki 7 uçağın bu sorundan etkilendiğini duyurdu. Uçaklara en kısa sürede bahsedilen güncellemelerin yapılacağı bilgisi paylaşıldı. Pegasus ise kaç uçağının durumdan etkilendiğine yönelik sayı vermekten kaçınırken, Airbus tarafından belirtilen işlemlerin, durumdan etkilenen uçaklara uygulanmaya başladığını açıkladı. Öte yandan American Airlines, A320 ailesi uçaklarından 209’unun bu sorundan etkilendiğini açıklarken; Air France ise 41 uçağını yere indirdi.
Havacılığın Yeni Tehditleri: Çevresel Faktörler
Yaşanan bu gelişme, modern uçuş kontrol bilgisayarlarının bile olağanüstü uzay hava koşulları altında zafiyet gösterebileceğini ortaya koyması açısından oldukça önemli. Aynı zamanda, uçaklardaki konfigürasyon yönetiminin, doğru LRU tanımlamasının, bakım, mühendislik ve uçuş operasyonlarının koordineli çalışmasının önemini bir kez daha ortaya koyuyor.
Uçuş kontrol sistemlerinde yazılım regresyonları çok nadir görülen durumlar olsa da böyle bir senaryo ile karşılaşıldığında, hızlı, disiplinli ve şeffaf bir müdahalenin zorunlu olduğunu gösteriyor. Bu olay, artık uçuş emniyetinin yalnızca mekanik ve elektronik dayanıklılıkla değil, güneş aktivitesi gibi yeni çevresel faktörlerle de sınandığını da bir kez daha ortaya çıkarıyor.
ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi (NOAA), 2025’in güneş aktivitesinin zirve yılı olduğunu ve güçlü güneş fırtınalarının uçuş navigasyonu ve elektrik sistemlerinde anormalliklere yol açabileceğini belirtiyor.
Radyasyon etkisinin, kritik dataları bozması; ancak yazılımın eski sürüme geri döndürüldüğünde sorunun ortadan kalkması, yazılım geliştirme ekiplerinin genelde direnç gösterdiği, oluşma olasılığı düşük hata durumlarının yazılımın geliştirilme sürecinde ele alınmamış olması kaynaklı olduğunu düşündürüyor. Yaşanan krizle ilgili tüm detayların zaman içinde kamuoyu ile paylaşılması, tüm sektörün gelecekte ders çıkaracağı önemli bir kazanım olabilir.
Airbus A320 Uçaklarında ELAC Ne İşe Yarıyor?
A320 uçaklarında, Elevator and Aileron Computer kelimelerinin kısaltması ile ELAC olarak anılan iki bilgisayar, uçuş boyunca arka planda, uçağın pitch ve roll hareketlerini ince ayarla yönetiyor, elevatör ve aileron kontrolünü yüksek hassasiyetle gerçekleştiriyor, stabilizer trim yönetimine destek oluyor ve uçağı, Airbus’ın ünlü uçuş zarfı koruma (flight envelope protection) sistemleri içinde tutuyor.
Tüm bu işlemleri, yolcular fark etmeden, pilot müdahalesine gerek kalmadan, tamamen sessiz ve kusursuz bir şekilde gerçekleştiren ELAC bilgisayarları, modern Airbus uçaklarının emniyetli, kararlı ve pilot dostu olmasını sağlayan mühendislik zekâsının en iyi örneklerinden.
Yani pilotların sidestick üzerinde yaptığı küçük bir hareketin, A320’nin kanatlarında ve kuyruk yüzeylerinde nasıl bu kadar yumuşak, hassas ve kontrollü manevralara dönüşebildiği sorusunun yanıtı ELAC bilgisayarlarında gizli.
