ABD’de Hava Trafiğini 4,5 Saat Durduran Krizin Perde Arkası

ABD’de 13 Kasım’da yaşanan hava trafik kontrol iletişim arızası, ülke genelinde uçuşların saatlerce durdurulmasına neden oldu. Bakır kablolardan fiber optik altyapıya geçiş sırasında ortaya çıkan sorun, FAA’nın haberleşme ağını ve hava trafik kontrol sistemlerinin geleceğini yeniden tartışmaya açtı.

Amerika’da bir iç hat uçuşu yapıyorsunuz. Valizini teslim aldıktan sonra eve gitmek için metroya biniyorsunuz. Yerin altında geçen 15 dakikalık yolculuğun ardından yer yüzüne çıktığınızda telefonunuza müthiş bir bildirim yağmuru başlıyor.

Çünkü siz metrodayken Amerika’daki bütün uçaklar yere indirilmiş. Dünyanın en büyük havacılık ağı, o kısacık metro yolculuğu sırasında karanlığa gömülmüş. Gökyüzündeki devasa koreografi bir anda bıçak gibi kesilmiş. Adeta sistemin fişi çekilmiş…

Bugün, 13 Kasım’da ABD’de yaşanan ve neredeyse tüm dünyada havacılığı felç eden hava trafik kontrol sisteminin çöküşünü konuşacağız. Yaşanan kargaşanın arka planındaki teknik ve yapısal gerçekleri anlamaya çalışacağız.

Çünkü bu olay basit bir teknik arıza diye geçiştirilebilecek cinsten değil. Eskiyen altyapılar, milyarlarca dolarlık politik savaşlar ve havacılığın geleceğine dair korkutucu belirsizlikler içeriyor. Hadi başlayalım…

Ground stop yani olağanüstü durdurma kararı tam 4,5 saat sürdü. Uçuş yapılmadan geçen çok ciddi bir süre bu. O gün Amerika kıtası üzerinde tam 9200 uçuş iptal edildi.

Bu çapta bir kıtasal durdurmayı yakın tarihte sadece iki kez gördük. Biri 2001’deki 11 Eylül saldırıları. Diğeri de 2023’te NOTAM arızası yüzünden uçuş bilgi sisteminde yaşanan iki saatlik duraklama periyodu.

FAA’nın Haberleşme Ağı Nasıl Devre Dışı Kaldı?

Fakat 13 Kasım’da yaşanan krizin dinamiği çok daha farklı. Bu olay, bir dış tehdit veya basit bir yazılım çökmesinden ziyade, çok daha karmaşık bir yapısal çürümeye işaret ediyor.

Bu çürümenin başladığı yere yani sıfır noktasına gidelim. Ulaştırma Bakanlığı verilerine göre bu devasa krizin kaynağında Teksas’taki bir radar tesisi ve Arkansas’taki bir iletişim tesisinde bulunan iki küçük yönlendirici yani router var. Evet sadece iki küçük cihaz.

Ama burada evdeki internetin kopması gibi bir şeyden bahsetmiyoruz. Tıpkı mahalledeki bozuk bir trafik lambasının, bütün ülkedeki otoyol trafiğini kilitlemesi gibi bir şey bu.

Peki nasıl oluyor da kıyıda köşede kalmış iki basit cihaz, yüksek irtifadaki uçakları yöneten 22 devasa hava trafik kontrol merkezinin 17’sini kör edebiliyor? İşte sorunun temeline inmek için sistemin mimarisini anlamamız gerekiyor.

FAA’nin, FTI adını verdiği bir telekomünikasyon ağı var. Ve bu ağ, devasa bir kabuk değişimi yaşıyor. Bakır kablolardan fiber ağa geçiş süreci devam ediyor. 10 yıllardır kullanılan eski bakır kabloların sağladığı noktadan noktaya bağlantılardan çıkıp, fiber optiğe ve internet protokolüne geçmeye çalışılıyor.

Arkansas’taki tesise 13 Kasım Cuma günü öğleden sonra yeni bir router kuruluyor. Cihazın yapılandırmasında bir hata var. Bu cihaz ağa her 4-5 saniyede yaklaşık 1000 adet bağlantı isteği göndermeye başlıyor.

Router Arızası ve Broadcast Storm: Binlerce Bağlantı İsteği

Ağ mühendisliğinde buna Broadcast storm yani yayın fırtınası deniliyor. Tam olarak bir veri çığlığı bu. Cihaz sürekli buradayım, bana bağlan diye çığlık atıyor.

FTI ağını devasa bir otoyol olarak düşünelim. Bu otoyolda normalde çok kritik araçlar seyrediyor. Hava trafik kontrolörünün pilotla konuştuğu ses verisi, veya uçağın konumunu bildiren radar verisi gibi.

Bunları birer ambulans olarak hayal edelim. Geçiş üstünlükleri var. Hedefe saniyesinde ulaşmaları gerekiyor. Hayati önem taşıyorlar.

Arkansas’daki hatalı routerın gönderdiği binlerce anlamsız isteği ise otoyola aniden fırlayan on binlerce at arabası olarak tanımlayabiliriz.

Otoyolun kapasitesi bir anda doluyor. Ambulanslar o at arabalarının arkasında sıkışıp kalıyor. Texas ve Arkansas’tan başlayan bu trafik sıkışıklığı dalga dalga tüm kıtaya yayılıyor. Yüksek irtifa merkezleri tamamen kör, sağır ve dilsiz kalıyor. İnanılmaz bir kelebek etkisi yaşanıyor.

FBI hemen devreye girip siber saldırı ihtimalini araştırıyor; ama hiçbir dış müdahale kanıtı bulunamıyor. Yani bu bir sabotaj değil. Sistem tamamen kendi içindeki dijital boğulma yüzünden çöküyor.

2009’daki Benzer Arıza ve Ağ Güvenliği Tartışmaları

İyi de sistemin kendisine ait güvenlik ağları ve koruma mekanizmaları yok mu? Bir şeyler ters gittiğinde, otoyolun bir şeridini kapatıp, ambulansları başka yollara yönlendirecek sistemler olmaması çok garip değil mi?

Absürt bir durum olmasının ötesinde aslında bu tarihten hiç ders alınmadığının da bir kanıtı.

Çünkü veriler bize bunun ilk olmadığını gösteriyor. 2009 yılında bu olayın neredeyse bire bir aynısı yaşandı. O dönemde de Salt Lake City ve Los Angeles’da yeni routerlar kuruluyor. Bir cihaz yine yanlış yapılandırılıyor ve ağa devasa boyutta anlamsız veri basmaya başlıyor.

O gün de kontrolörler radar verilerini kaybedip uçaklara eski usul manuel işlem yapmak zorunda kalıyor. Yani 14 yıl önce bu krizin provası resmen yapılmış.

O gün hayata geçirilen sözde çözüm, bugünkü felaketin tohumlarını atmış.

2009’daki krizde mühendisler veri trafiği belli bir seviyeyi aştığında sistemi uyaracak bir alarm eşiği koydular. Fakat bu eşiği, ağdaki en zayıf halkanın kapasitesine göre ayarladılar.

En zayıf halka Atlantic City’deki eski bir cihazdı. Veri seli başladığında alarmlar o kadar yoğun çalmaya başladı ki teknisyenler sorunu izole etmek yerine bütün uyarı sistemini toptan kapattı.

Yani gelen gürültüyü kısmak için resmen fişi çektiler. Bu yüzden de sorunun kaynağı saatlerce bulunamadı.

Yani bulunduğunuz binada yangın çıkıyor; yangın alarmı çok gürültü yapıyor diye alarmın pilini söküyorsunuz. Dumanların içinde körebe oynanıyor. Dört buçuk saatlik krizin asıl sebebi bu körlük diyebiliriz.

L3Harris ve Juniper Networks: Arızanın Sorumlusu Kim?

İşin daha da tuhaf tarafı ise kriz patlak verir vermez Washington’da herkesin suçu birbirine atması.

Ulaştırma Bakanı Sean Duffy, faturayı hemen ana yüklenici L3 Harris’e kesti. Router cihazlarını üreten Juniper Networks şirketi de krizden hemen sonra yaptığı açıklamada cihazın tasarlandığı gibi çalıştığını söyledi. Juniper, cihazların FAA’in Atlantic City’deki test merkezinde testi başarıyla geçtiğini söylüyor.

Cuma günü öğleden sonra gibi havacılık için kritik bir saatte neden canlı kurulum yapıldığı bilinmiyor. Cevabı bilinmeyen başka sorular da var:

Neden telekom dünyasında bir standart olan test geri alma yani o rollback adımları uygulanmadı? Kuralları mı çiğnediler yoksa kurallar mı yetersizdi? Bilmiyoruz.

Juniper’ın savunması, sorumluluğu teknik olarak başından atma çabası gibi görünüyor. Cihaz içindeki komutu kusursuz yerine getirdi. Ama sorun o komutta ve entegrasyon sürecindeki o akıl almaz amatörlükteydi.

Canlı ağa cihaz ekliyorsanız anında geri dönecek senaryonuz olmalıydı. İnsan hatası, prosedür eksikliği ve sistem mimarisinin çürüklüğü, kusursuz bir fırtına yaratmış gibi görünüyor.

FAA Modernizasyonu İçin 50 Milyar Dolarlık Bütçe Tartışması

Vahim olan kısım şu. 4,5 saatlik kriz bitip uçaklar yeniden havalandığında işin teknik boyutu anında rafa kaldırıldı. Mesele bütçe ve siyaset savaşına döndü.

Bakan Duffy, Beyaz Saray’da çıkıp suçu Kongre’ye attı ve sistem için acil 50 milyar dolar talep etti.

Sadece birkaç gün önce Yönetim ve Bütçe Ofisi 30 milyar dolarlık bir bütçe hazırlamıştı. Aradaki 20 milyar dolarlık farkın birkaç günde nasıl ortaya çıktığı büyük bir soru işareti. Faturanın nasıl bir anda 50 milyar dolara fırladığı bilinmiyor.

Bütçe dağılımına bakınca durum daha da ilginçleşiyor. Senatör Eric Schmidt’in Modern Skies Act tasarısında talep edilen 30 milyar doların 10 milyar doları orta ölçekli havalimanı terminalleri için isteniyor. 10 milyar dolar kuleler için; 10 milyar dolar da rotalar ve radar ağları için.

Hava trafik kontrolündeki fiber optik sorunlarla terminal binalarının inşa edilmesinin ne alakası var derseniz kesinlikle alakası yok.

Kurumlar bütçe döngülerinde boğuşurken vatandaşların bir sonraki uçuşunun zamanında kalkıp kalkmayacağı, işte bu bürokratik savaşın sonucuna bağlı. Siyaset, her zaman olduğu gibi teknik ihtiyaçların yine önünde görünüyor.

ABD’de hava trafik kontrolünün Kanada’da olduğu gibi bağımsız bir kuruluşa dönüştürülmesi fikri uzun süredir tartışılıyor.

Sektörün yıllardır en çok istediği şey, sistemi federal bütçe döngüsünden ve siyasi rehin alma oyunlarından kurtarmak. Ama yapamıyorlar. Çünkü Kongre bu gücü bırakmak istemiyor.

10 milyarlarca dolarlık bütçe gücünü ve havacılık gibi devasa bir sektör üzerindeki kaldıraç etkisini kaybetmek istemiyorlar. Gücü elde tutmak uğruna sistemi çöküşe terk etmekten de çekinmiyorlar. Klasik.

FAA Enterprise Network Services ve Yeni Nesil Hava Trafik Kontrol Ağı

Yani mevcut FTI ağı ölüm döşeğinde. Sıradaki büyük proje ise FANS yani FAA Enterprise Network Services. Potansiyel soru işaretleri barındıran devasa bir geçiş süreci bu. Sistemdeki 3648 tane router’ın, yenileriyle değiştirilmesi gibi inanılmaz bir işlemden bahsediyoruz.

FANS’ın amacı, eski ağı yıkmadan ona paralel yepyeni bir ağ inşa etmek. Trenler hareket etmeye devam ederken ray değiştirilemeyeceği için, tren yoluna paralel bir otoyol inşa ediliyor.

Yeni sisteme geçiş mantıklı görünse de otomasyon platformları ve verilerin buluta taşınmasının çok riskli olabileceği de söyleniyor.

Şöyle düşünün, ofiste otururken Microsoft Outlook çökerse gidip kendinize bir çay alırsınız, işler durur ama kimse zarar görmez. Ama bulut sisteminde yaşanan bir hata, havada uçan binlerce uçağı etkilerse ne olur? Havacılıkta milisaniye düzeyindeki bir gecikmenin bile felakete götürebileceğini söylemeye gerek yok.

Yapay zekayı insan kararlarına rehberlik etmesi için çok erken kullanmak bizi 13 Kasım’da yaşananlardan çok daha büyük bir felakete sürükleyebilir. Teknolojik modernizasyon her zaman hız ve güvenlik arasında oynanan hassas bir dengedir.

Bulut bilişim ve yapay zeka harika kapasite sunuyor ama yapay zeka modelleri kara kutu gibi çalışıyor. Bazen neden o kararı verdiğini bilemeyebiliriz.

Eski bakır teller ağ iletiminde yavaş ama kabloyu elinizle tutup takip edebilirsiniz. Eğer sistemsel geçişler güvenli şekilde yapılamazsa fiziksel bir kablo kopmasından çok daha tehlikeli yazılım hatalarıyla karşı karşıya kalabiliriz. Yani havacılık için oldukça kritik bir virajdayız.

Havacılığın Geleceği: Dijitalleşme ve Sistem Güvenliği

Toparlamak gerekirse, havacılığın bir metro yolculuğu sırasında derin bir krize girebileceğini gördük. 25 yıllık ihmaller dizisini anlattık. Bakır tellerin fiber optikle, eski cihazların yenileriyle olan ölüm kalım savaşını konuştuk. Ve tabii milyarlarca dolarlık siyasi bilek güreşini de unutmadık.

Ulaştırma Bakanlığı’nın, yüklenici firmaların, ABD Kongresi’nin bu krizden kendisine nasıl pay çıkarmaya çalıştığını özetledik. Sistemin arka planındaki teknik detayları da somutlaştırmaya çalıştık.

Kapatmadan önce sizi de üzerine düşünmeniz için bir soruyla baş başa bırakmak istiyorum.

İnsanlık olarak analog sistemlerin veya bakır tellerin yavaş ama elle tutulur güvenliğinden çıkıp bulut ağlarına ve yapay zeka destekli görünmez sistemlere geçiyoruz. Bunların hepsi bize müthiş bir kapasite ve hız vaadediyor.

Ama sanırım kendimize şunu sormamız gerekiyor. Arkansas’daki tek bir hatalı kod veya saniyede atılan bin tane küçücük istek bile bütün bir kıtanın gökyüzünü saatlerce kilitleyebiliyorsa, biz gelecekteki en kritik sistemlerimizin tüm güvenliğini sanal dünyanın o uçsuz bucaksız kırılganlığına mı emanet edeceğiz?

Acaba hız uğruna kontrolü tamamen kaybetmeyi göze mi alıyoruz?

Bir dahaki uçuşunuzda ya da metroya bindiğinizde bunları düşünmenizi ve yanıtlarınızı bizimle yorumlarda paylaşmanızı çok isterim. Merak etmeye ve sorgulamaya devam edin lütfen.

adbanner